Voor de duidelijkheid: Het woord 'ethiek' komt uit de Grieks (èthos), 'moraal' uit het Latijn (moralis). Beide woorden worden vaak naast en door elkaar gebruikt hoewel er van oorsprong wel enig inhoudelijk verschil is. Ik laat de verschillen voor wat ze zijn en gebruik de begrippen als synoniemen. 'Aan ethiek doen' zoals dat heet, is het toetsen van het menselijk handelen aan de gemeenschappelijke kaders die in de samenleving zijn geaccepteerd. Populair gezegd: loop ik met mijn doen en laten een beetje in de pas met hetgeen in de samenleving als wenselijk gedrag wordt opgevat. 

Laat we beginnen met de persoonlijke beleving. Die persoonlijke beleving ontwikkelt zich al in onze jeugd. We krijgen een eigen willetje. Al snel weten we wat we lekker vinden en wat niet?  Dat wordt door onze ouders bijgestuurd omwille van de gezondheid van het gebit en de rest van het lichaam. Ook school, vriendenkring en de samenleving dragen een steentje bij aan de vorming en opvattingen over goed leven. Naarmate we de volwassenheid bereiken, mogen we het (bijna) helemaal zelf uitzoeken.

Daarmee is het nog niet klaar. Mijn beleving van een goed leven staat echter niet stil, opvattingen veranderen door nieuwe ontwikkelingen of gebeurtenissen in mijn leven, bijvoorbeeld vanwege een nieuwe baan, een carrière,  een relatie, een huwelijk of het ouderschap. Het gaat dan niet alleen meer om mijn idealen van goed leven, maar ook en vooral om onze idealen. Wat is een goed leven voor ons gezin?  Of nog weer later: wat is een goed leven tijdens mijn pensioen?   

Er dringt echter wel een prangende vraag op, namelijk mijn persoonlijke opvatting spiegel ik voortdurend aan de omgeving en de samenleving. Tot het recente verleden hadden we morele stelsels met groot gezag. Het goede  leven was in feite al helemaal voorbestemd van de wieg tot het graf en van de vroege ochtend tot ’s avonds tussen de lakens. Men hoefde in feite nergens over na te denken. Het goede leven stond vast van generatie op generatie Deze morele stelsels bestaan nog steeds, maar hebben invloed verloren omdat ze als bevoogdend werden ervaren en ook inhoudelijk ter discussie staat. Een beroemd geworden kritiek over het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen van Judith Jarvis Thomson zullen we nog behandelen.

Dat betekent niet dat we in een ethisch vacuüm, een waardenloze samenleving, zijn aangekomen. Integendeel,  de ethiek leeft volop in vrijwel alle geledingen van onze samenleving. Er worden demonstraties en referenda georganiseerd om misstanden aan de kaak te stellen en aandacht te vragen voor nieuwe inzichten en opvattingen. Er ontstaat bewegingen, one-issue partijen en influencers, bloggers en vloggers die op sociale media idealen voor een goed leven presenteren. Bijzonder vermelding verdient Pieter Omtzigt met zijn moreel appel ten aanzien van de relatie tussen burger en overheid.

Het ontbreken van overeenstemming over een richtinggevend ethisch kader in de samenleving maakt het ook voor de overheid noodzakelijk om draagvlak te vinden voor besluiten die de gemeenschap in z'n geheel raken. Niet alleen de politiek maakt overuren ook rechters worden voortdurend ingeroepen om geschillen over maatschappelijke vraagstukken te beslechten. Juridische procedures inzake de Covid 19 pandemie, het milieu en de duurzaamheid tonen de verbrokkelde gemeenschappelijke ervaring

Dat houdt in dat de burger meer dan voorheen zelf op zoek gaat naar wat zinvol is en op welke wijze men het leven wil inrichten dat het de moeite waard is om geleefd te worden. Dat wil zeggen dat men de vrijheid geniet om de persoonlijke beleving vorm te geven. Meer nog, men wordt als vrij en autonoom individu geacht die persoonlijke beleving zelf te ontwikkelen. Sterker men wordt aangespoord ook zelf te kiezen in welke richting de samenleving zich zou moeten ontwikkelen tot een goede samenleving, door een keuze te maken uit een veelvoud van politieke partijen, bewegingen en stromingen.

De Covid- pandemie laat evenwel zien dat dit nog geen uitgemaakte zaak is. We worstelen niet alleen met onze autonomie, maar ook met de wetenschap, de logica en de kennis om de samenleving vorm te geven.

  • Ethiek, het begrip kennis

    Deze vraag is in toenemende mate relevant in een wereld vol meningen, inzichten en opvattingen, waarin nieuws en nepnieuws, feiten en alternatieve feiten naast elkaar worden gepresenteerd. Het is hier niet de plaats om een kennistheorie uiteen te zetten. Ik wil volstaan met enkele opmerkingen, die van belang zijn voor ons doel.
    Read More
  • 1