René Girard

De Franse denker Rene Girard is op 4-11-2015 overleden.

René Girard werd in de Lage Landen bekend in religieuze kringen door de inspanningen van André Lascaris.  Lascaris ontvouwde Girards theorie van de zondebok. De ‘zondebok’, een bekend fenomeen uit de vroeg-oudtestamentische periode blijkt in ons hedendaagse bestaan nog volop te leven, zo is de idee van Girard. Nog immer zijn we geneigd om de collectieve schuld op één entiteit te laden. Op deze wijze kan de gemeenschap zich bevrijden van onrechtvaardigheid, een slecht geweten, verdachtmakingen, roddel en achterklap.

Door deze ‘bevrijding’ en 'reiniging' weet de gemeenschap zich opnieuw verbonden. De harmonie in de gemeenschap keert terug, omdat aan de behoefte van rechtvaardiging is voldaan. 

Girard werd internationaal echter vooral bekend door de mimetische theorie, die schuil gaat achter het zonbokbeginsel.  Girards mimetische theorie berust op de gedachte dat mensen elkaar voortdurend nabootsen. We zijn allemaal mime-spelers, ook en vooral in onze verlangens en begeerten. Sterker: We leren onze begeerte in feite deels van anderen. We worden beïnvloed door hun voorkeuren. Wij willen geld omdat anderen dat ook willen. Nog sterker: we geven op gelijke wijze vorm aan dat verlangen, aan die begeerte. Deze wedijver van verlangens leidt tot competitie en concurrentie. Vriendschap groeit door die concurrentie uiteindelijk uit tot conflicten en calamiteiten en de vijandschap is geboren. Om die vijandschap op te heffen is onderzoek naar de oorzaken en de dader wenselijk. De veroorzaker wordt gevonden en bestraft. Maar soms is er geen dader te vinden of aan te wijzen. Dan zoekt men een zondebok (daarvoor werd in de oudheid wel een éénjarige geit gebruikt. Hij werd uit de gemeenschap verstoten en de woestijn in gedreven) Dit ritueel werd nodig geacht om de relatie weer te herstellen. Kortom: We zijn niet zo origineel; we zijn heteronoom en dus minder autonoom dan we vaak denken.

Girards theorie zien we op verschillende terreinen in dagelijks leven bevestigd. Het gebrek aan originaliteit en individualiteit treffen we aan in de economie, maar ook in de mode. Je hoort er niet bij als je niet met de mode meeloopt. We laten onze persoonlijke voorkeuren varen en gaan mee met de mening van anderen, want we willen 'in de pas' lopen. Ook in de wijze waarop we communiceren en relaties onderhouden volgen we het gedrag van anderen en nemen we meningen over van anderen, volgens Girard. 

We kunnen de mimetische theorie ook eenvoudig doortrekken naar de digitale sociale media.  We zijn 24/7 beschikbaar voor de ander. We lezen na elk piepje het bericht dat is binnengekomen, elk vrij moment checken we vervolgens de reacties. Mensen geven zichzelf via de digitale media bloot, al of niet letterlijk. We wedijveren om de meeste ‘hits’ en ‘likes’.  En we verliezen onszelf aan die media omwille van de aandacht om ´ge/like/d’ te worden. De theorie van Girard gaat in de relationele sfeer zelfs in dubbele zin op. Een taboe op intimiteit en sexualiteit is nog volop gangbaar, maar wel met een duidelijke knipoog. Een ieder kijkt inmiddels vol aandacht naar de galante en vooral erotisch geladen capriolen van vele diersoorten in de oogstrelende natuurfilms. Dat erotisch verschijnsel in de natuur steekt schril af tegen het mimetisch gedrag van vele hogere zoogdieren met inbegrip van de mens, die enkel de begeerte wenst te bevredigen. Misschien heerst er daarom wel zo´n groot taboe op sexualiteit en bloot. Juist omdat het zo mimetisch is en niet is meegegroeid met de ídee van de intellectuele expressionele mens.

In de door Girard bewonderde Tenach, de Semitische heilige schrift, lezen we niet alleen van de listig verpakte begeerte van David en de vrouw van Potifar maar ook over de boom van goed en kwaad. Heel veel later wordt in de belijdenissen van de kerkvader Augustinus het christelijke denken zich pas echt goed bewust van de boom van goed en kwaad. Augustinus memoreert uitvoerig over zijn erotische capriolen voor zijn priesterschap. Tegelijkertijd is dit misschien ook wel de ontnuchterende reden dat de digitale wereld vol staat met dit nabootsend sexueel gedrag.  Nee, we kijken niet naar porno, althans we zwijgen er over, want wat daar getoond wordt dat zijn wij, uit dit gedrag van onze ouders zijn wij ontstaan. Ja, uit dit gedrag zijn onze kinderen voortgekomen. We doen het stiekem. Kennelijk is er reden om ons voor ons eigen gedrag te schamen. Waar Kant ons al onze wijselijkheden ontnam, ontsteelt Girard ons  het ego. We hebben immers niet zoveel te bieden op sexueel gebied als die gevleugelde gasten in de Amazone, we hebben veel meer met wantoestanden in de sexualiteit, dan kunnen we de idee nog hooghouden. Die misstanden komen breed in de media, en we kijken collectief naar misstanden. Natuurlijk willen we de dader ontmaskerd zien. Zonder zondebok raken we in verwarring, voelen we ons onveilig. De oplossing moet worden geboden door iemand die boven de sexualiteit staat en zich slechts overgeeft aan klassieke muziek en wat gerstenat, zoals Endeavour Morse.  Of we identificeren ons met de bijna celibatair levende Kurt Wallander. Zijn leven wordt bepaald door de kleindochter, maar vooral door de trouwe viervoeter Lussi, een enkele kleuterjuf en wat vocht uit gegist graan. Kortom niet alleen in de competitie van het dagelijks verkeer bootsen we elkaar na, ook op de vrije avond, blijken we weinig origineel. We genieten allemaal van hetzelfde: eten drinken, misstanden in de seks en kijken naar de dood. En als de avond valt verheffen we onszelf tot zondebok in ons met schaamte omgeven erotisch gedrag. De reacties op de serie rond inspecteur Sara Lund laat dat goed zien. Dat er breed wordt uitgemeten over haar coltruien en velen aan het breien slaan staat in schril contrast met het zwijgen over haar verdere relationele beslommeringen. En zo tobben we verder onder lakens in het donker, met hoeden op of gekleed in boerka. De boom zou immers eens tot leven gewekt worden. Een tegenreactie op dez\e in feite dubbelzinnige cultuur kon niet uitblijven en bleef ook niet uit.

Op de digitale media zien we thans de mimetische theorie werkzaam in omgekeerde richting. Weg met het taboe op sexualiteit; geef alles bloot We spreken schande van zoveel bloot. Het is  schandelijk, ongezond etc.: Het leidt tot aller kwaad, heet het. Maar misschien schud deze beweging ons wel wakker. Verlossen we onszelf van de zondebok in onszelf en worden we eindelijk zo realistisch, dat we ons ego weer de baas zijn en kunnen we elkaar en onszelf gewoon onder ogen zien. Dat biedt misschien ook de mogelijkheid tot kiezen en eten we bewust van de boom van de kennis. en gaan we bewust om met de boom van goed en kwaad. Hoeven we ons ook niet te schamen voor onze kinderen en zeggen we ‘alle-stiekem’ gedag. Dat voorkomt een hoop egotripperij, valse schaamte, boerkha's en ander getob, maar intussen denken we wel met weemoed terug aan Morse,  Wallander en Lund. Hoe ook:  Girard bedankt. 

Afdrukken